محمد حسن گنجی، (متولد ۱۲۹۱ در بیرجند) تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در موطن خود و تحصیلات عالی را در تهران (دارالمعلمین عالی ۱۳۰۹-۱۳۱۲)، انگلستان (۱۳۱۲-۱۳۱۷) و آمریکا (۱۳۳۱-۱۳۲۳) در رشته جغرافیا با تأکید بر اقلیم شناسی انجام داده و پایان نامه او درباره آب و هوای ایران به زبان انگلیسی به چاپ رسیده‌است. او از سال ۱۳۱۷ تا ۱۳۵۴ در خدمت دانشگاه تهران به تدریس اشتغال داشته و اول کسی بوده‌است که جغرافیای نوین را وارد برنامه‌های دانشگاهی کرده‌است. وی مراحل دانشگاهی را از دبیری تا معاونت دانشگاه طی کرده و در سال ۱۳۵۴ با اخذ درجه استادی ممتاز بازنشسته شده‌است.

او از سال ۱۳۳۵ تا ۱۳۴۷ مدیریت اداره کل هواشناسی را عهده دار بوده و در واقع بینانگذار سازمان هواشناسی ایران بوده‌است. در همین سالها او ۴ سال ریاست منطقه آسیا را در سازمان هواشناسی عهده دار بوده و از همان سال رابطه خود را با همان سازمان حفظ کرده‌است. وی چندین کتاب -از جمله اطلس اقلیمی ایران - و بیشتر از صد مقاله به زبانهای فارسی و انگلیسی منتشر ساخته و به همین مناسبت در سال جاری برنده جایزه ۲۰۰۱ سازمان هواشناسی جهانی شده‌است.

بیوگرافی

دكتر محمد حسن گنجي ، در21 خرداد 1291 شمسي در بيرجند به دنيا آمد. پس از طي‎ ‎تحصيلات ابتدايي در ‏مدرسه شوكتيه بيرجند ، وارد دارالمعلمين عالي تهران شد و در‎ ‎رشته تاريخ و جغرافيا به اخذدرجه ليسانس ‏نائل گرديد. در شهريور ماه همان سال به‎ ‎عنوان دانشجوي برگزيده رهسپار اروپا شد. وي در رشته جغرافيا ‏در دانشگاه ويكتورياي‎ ‎منچستر انگلستان ادامه تحصيل داد و در سال 1317 درجه ليسانس تخصصي جغرافيا ‏را احراز‎ ‎نمود.دكتر گنجي بار ديگر با استفاده از دو بورس تحصيلي در سال 1331 به منظور تكميل‏‎ ‎تحصيلات خود عازم آمريكا شد و در دانشگاه كلارك آمريكا به اخذ درجه دكتراي جغرافيا‏‎ ‎توفيق يافت. دكتر ‏گنجي پس از پشت سر نهادن رتبه هاي علمي و مسئوليتهاي دانشياري ،‏‎ ‎استادي ، مديريت گروه جغرافيا ، ‏رياست دانشكده ادبيات و علوم انساني و معاونت‎ ‎دانشگاه تهران، بازنشسته گرديد. با وجود اين استاد هيچگاه ‏دست از كار نكشيد و از‎ ‎سال 1364 با مركز دايره المعارف بزرگ اسلامي همكاري خود را آغاز كرد. دكتر ‏گنجي از‎ ‎سال 1370 به عنوان مشاور رئيس دانشكده علوم زمين با دانشگاه شهيد بهشتي همكاري‏‎ ‎دارد. از ‏جمله سمت هاي ديگر وي ، رياست اداره كل هواشناسي ايران ، رياست هواشناسي‎ ‎منطقه آسيا و عضو كميته ‏اجرايي سازمان هواشناسي جهان است‎.

والدين و انساب‎

نام پدر محمد حسن گنجي، ابوتراب است‎. ‎افراد خانواده او بیشتر در خدمت امرای قاینات (بیرجند ) یعنی ‏خاندان علم بودند و‎ ‎پدرش مدتها نایب الحکومه شهر قاین بود.او سه برادر و دو خواهر داشتند که چهار نفر‎ ‎آنها بعد از اتمام مدارس ابتدایی یا متوسطه بیرجند در مدارس محلی به تدریس اشتغال‎ ‎داشتند.در حال حاضر ‏همه آنها به غیر از دو نفرشان از میان رفته اند

خاطرات کودکی

محمدحسن گنجي در 21 خرداد 1291 خورشيدي‏‎ ‎برابر با 11 ژوئن 1912 ميلادي در شهر كوچك و ‏دورافتاده بيرجند در مركز قائنات‎ (‎قهستان) به دنيا آمد. سرزمين قهستان مانند جزيره‌اي در درياي شن بود و ‏ورود به آن‎ ‎از هر سو نيازمند گذشتن از فرسنگ‌ها كوير بي آب و علف بود. ساكنان آن و به ويژه‎ ‎اهالي ‏بيرجند از اكثريتي از ريشه‌‌ي ايرانيان قديمي با رگه‌هايي از ديگر اقوام‎ ‎تشكيل مي‌شد كه بيش‌تر از راه ‏كشاورزي همراه با دامداري روزگار مي‌گذراندند‎. ‎خانواده‌ي گنجي نيز از همين مردمان بودند. شش ساله بود ‏كه وارد مدرسه‌ي شوكتيه در‎ ‎بيرجند شد. بيشتر دوران تحصيل مقدماتي او در دهه‌ي نخست 1300 خورشيدي ‏با تحولات‎ ‎سياسي، اجتماعي گسترده كشور و پايان سلطنت دويست ساله‌ي قاجار و آغاز دوران پهلوي‎ ‎همراه ‏شد. بيرجند كه تا آن زمان روستاي دورافتاده‌اي با جمعیتی حدود 9000 نفر به‏‎ ‎شمار مي‌رفت، كم كم به عنوان ‏يك منطقه‌ي استراتژيك مطرح شد و مركز فرماندهي تيپ‎ ‎نظامي قائنات و سيستان و بلوچستان لقب گرفت. در ‏مدرسه‌ي شوكتيه رسم بر اين بود كه‎ ‎به شاگرد نخست، شاگرد دوم و شاگرد سوم به ترتيب مدال طلا، مدال ‏نقره و يك كتاب نفيس‎ ‎هديه مي‌دادند و گنجي در طول شش سال تحصيل چهار مدال طلا و دو نقره، به دست ‏آورد و‎ ‎در جشن پايان دوره كه آن مدال‌ها را به سينه زده بودم چنان احساس سربلندي مي‌كرد كه‎ ‎به بيان ‏خودش"گويي قلعه ‌ي خيبر را فتح كرده ‌بود." وی همچنین از شکار کبک و تیهو‎ ‎که در آن زمان در کوهپایه ‏های اطراف روستا زیاد دیده می شدند می پرداخت.اغلب‎ ‎خویشاوندان ایشان در روستا دارای چهارپایان مثل ‏اسب قاطر و الاغ داشتند و سوار کاری‏‎ ‎با حیوانات از سرگر می های آن دوران به شمار می رفت. دو رويداد ‏مهم در آن سال‌ها رخ‎ ‎داد كه اثر عميقي بر گنجي گذاشت: يكي خشكسالي شديدي كه تاثيرات انساني دردناكي‎ ‎برجاي گذاشت. پس از سه چهار سال همه‌ي قنات‌هاي بيرجند خشكيد، محصولات كشاورزي از‎ ‎ميان رفت و ‏خيلي از روستاييان به شهرهاي ديگر كوچ كردند. خانواده‌ي گنجي در آن‎ ‎سال‌ها بسيار سختي كشيدند و حتي ‏آب آشاميدني را از جاهاي ديگر فراهم مي‌كردند‎. ‎دومين رويداد هنگامي رخ داد كه او كلاس چهارم يا پنجم ‏دبستان بود. زمستان 1343 هجري‏‎ ‎قمري بود كه پس از چند روز بارش پيوسته‌ي باران، سيلي بزرگ رخ داد ‏و همه‌ي قنات‌ها‎ ‎را نابود كرد و آسيب زيادي به بار آورد. خاطره‌ي تلخ آن دو رويداد هواشناختي همچنان‎ ‎در ‏ذهن گنجي ماند و حتي در گزينش روش زندگي و روي آوردن او به دانش جغرافيا و‎ ‎هواشناسي اثر زيادي ‏داشت

اوضاع اجتماعی و شرايط زندگی

زندگي‎ : ‎دکتر گنجی در خانواده ای که در آن اصول و اعتقادات دینی و مذهبی کاملا‎ ‎رعایت می شد ، از نظر ‏مالی هم در شرایط متوسطی بدنیا آمد و بزرگ شد.پدرش به شغل‎ ‎کشارزی ، دامپروری اشتغال داشت.

خاطرات و وقايع تحصيل‎ ‎

دكتر گنجي ، در‎ ‎تمام دوره ي متوسطه همواره شاگرد اول يا دوم كلاس خود بود. در مدرسه ي شوكتيه‎ ‎بيرجند ‏، چنين مرسوم بود كه در پايان سال تحصيلي به منظور تشويق دانش آموزان ، به‎ ‎نفر اول در امتحانات پايان ‏سال يك مدال طلا و به نفر دوم يك مدال نقره جايزه مي‎ ‎دادند و دكتر گنجي در شش سال دوره ي متوسطه 4 ‏مدال طلا و 2 مدال نقره كسب‏‎ ‎نمود.دوران تحصیل در مقطع ابتدایی و متوسطه دکتر گنجی با تغییرات و ‏تحولات مللکت‎ ‎همزمان بود به این صورت که یک سلسله ارامنه و بیگانگان می رفتند و یک سلسله از آنها‎ ‎بر ‏میگشتند.شهر چهره نظامی با نیروهای بیگانه به خود گرفته بود .از خاطرات دیگر‎ ‎ایشان می توان به صف ‏آرایی دانش آموزان و مشارکت دادن آنها در تظاهرات سیاسی و‎ ‎همچنین دیدار آنها با افسرهای غیر بومی به ‏صورت معلمین مدرسه اشاره کرد که برای‎ ‎دکتر گنجی خاطره انگیز بوده است‎.

فعاليتهای ضمن تحصيل‎

‎ ‎دکتر گنجی از دوران تحصیل در مقلطع ابتدایی و متوسطه خود چنین به یاد می‎ ‎آورد: " در ایام تعطیل (تابستان) بسیاری از ما را به یادگیری حفه های سنتی وا می‎ ‎داشتند و دانش آموزانی ‏که پدران با حرفه بازاری داشتند در خلال تحصیل به پدر خود‎ ‎کمک می کردند.در زمان تحصیلات ابتدایی ‏من پیش آهنگی در مدارس متداول شده بود و‏‎ ‎بیساری از حرفه ها را از طریق پیش آهنگ به ما یاد می داند." ‏دكتر گنجي ، در ضمن‎ ‎تحصيل در انگلستان چندين مسافرت علمي همراه گروه هاي دانشگاهي به نواحي ‏داخلي‎ ‎انگلستان و اسكاتلند و همچنين به شبه جزيره ي ايبري ( اسپانيا و پرتغال ) و‎ ‎اسكانديناوي ( دانمارك ، ‏سوئد و فنلاند ) و ممالك ديگر اروپايي انجام‎ ‎داد

وقايع ميانسالی‎ ‎

دکتر گنجی از وقایع منیانسالی خود‎ ‎چنین می گوید: من با دبيري در دانشگاه تهران شروع كردم و بعد از 13 ‏سال استاديار‎ ‎اين دانشگاه شدم ، اولين كسي بودم كه با تحصيلات عاليه جغرافيا به ايران برگشتم و‎ ‎در سال ‏دوم تأسيس دانشگاه تهران به همراه دو نفر از همكارانم رشته جغرافيا را پايه‎ ‎گذاري كرديم . بعد از ما شش ‏نسل جغرافيدان در ايران تربيت شده است كه من به نوعي‎ ‎پدربزرگ اين جريان احساس مي كنم . مدتي رئيس ‏دانشكده و معاون دانشگاه تهران بودم در‎ ‎دوران بازنشتگي هم دانشگاه بيرجند را تأسيس كردم . قبل از انقلاب ‏مدتي معاون‎ ‎پارلماني وزارت راه بودم . پس از انقلاب در دوران جنگ ايران و عراق مشاور وزير دفاع‎ ‎بودم ‏حالا هم در اين دانشگاه ( شهيد بهشتي ) مشاور دانشكده علوم زمين هستم و دو‎ ‎دانشجوي دكتري دارم ، بيش ‏از صد مقاله به فارسي و انگليسي نوشته ام و چهارده كتاب‎ ‎درسي به چاپ رسانده ام ، مهمتر از همه اين ها ‏انتشار كتابي با عنوان « جغرافيا در‎ ‎ايران از دارالفنون تا انقلاب اسلامي » كه داستان علم جغرافيا در كشور ‏است پانزده‎ ‎سال است كه با دائره‌المعارف اسلامي همكاري مي كنم و اين اواخر با مركز گفتگوي تمدن‎ ‎ها ‏ارتباط نزديك دارم و قرار است اطلس جغرافيايي تمدن ها را تهيه بكنم‎ .

همسر و‎ ‎فرزندان‎ ‎‎

دکتر گنجی در 24 دیماه 1320 با سرکار خانم لطیفه جوادزاده‏‎ (‎ایشان از ایرانیان مقیم ارمنستان بود) ازدواج ‏کردن

را و گرايشهای‎ ‎خاص‎ ‎‎

استاد گنجي همواره مفهوم علم جغرافيا را در چهارچوب شناخت روابط‎ ‎بين انسان و محيط زندگي وي ( ديدگاه ‏‏«انسان محيطي»)، يا در قالب شناسايي مشخصات‎ ‎ناحيه اي شامل پديده هاي طبيعي و انساني( ديدگاه ناحيه ‏اي) و بالاخره در محدوده‎ ‎بررسي پراكندگي مكاني هر پديده جغرافيايي خاص(‌ديدگاه فضايي) مورد نظر قرار ‏داده‎ ‎اند. اين مطلب نشانه آن است كه وي همواره در پي جديدترين اطلاعات بين المللي درباره‎ ‎جغرافيا بوده ‏است. در ارتباط با ديدگاههاي سازمان يافته جغرافياي ( انسان محيطي،‎ ‎ناحيه اي و فضايي) دكتر گنجي مسائل ‏علم جغرافيا را در دو بخش طبيعي و انساني قابل‎ ‎مطالعه مي داند، كه مي توانند در چهارچوب روشهاي ‏عمومي و يا ناحيه اي مورد بررسي‎ ‎قرار گيرند. و همگام با اين توجيهات روش تحقيقي، استاد گنجي براي ‏اصالت قوانين‎ ‎جغرافيايي در بررسي هاي ناحيه اي، اهميت و اعتبار خاصي قائل مي شوند. ايشان با‎ ‎استناد به ‏منابع جديد و معتبر خارجي در اين زمينه معتقد است كه پديده هاي انساني‎ ‎اگر چه به اندازه پديده هاي طبيعي ‏تابع قوانين علمي نيستند، معهذا با استفاده از‎ ‎اطلاعات آماري و روشهاي كميتي مي توان در مورد يك پديده ‏خاص انساني مدل سازي و يا‎ ‎تيپ شناسي كرد. كه اين روش گامي به سوي قانون گرايي خواهد بود. از اين ‏گذشته، دكتر‎ ‎گنجي كاربرد كامپيوتر را جهت تحليل اين داده هاي آماري ضروري مي داند و اين نوگرايي‎ ‎دكتر گنجي، با توجه به اينكه وي قديمي ترين استاد جغرافياي ايران است، قابل ملاحظه‏‎ ‎مي باشد. [ بهفروز، ‏دكتر گنجي و گسترش دانش جغرافيا در ايران، مجموعه مقالات‎ ‎جغرافيايي جشن نامه دكتر محمد حسن گنجي، ‏صص 5-24‏‎]

فعاليتهای آموزشی

دكتر گنجي پس از‎ ‎اخذ درجه ليسانس از انگلستان (در سال 1317)، به ايران بازگشت و به مدت 14 سال با‏‎ ‎سمت دبيري در دانشكده ادبيات دانشگاه تهران و دانشسراي عالي به تدريس جغرافيا‏‎ ‎پرداخت. همچنين وي پس ‏از اخذ مدرك دكترا در سال 1334 از آمريكا به ايران بازگشت و‏‎ ‎پس از طي 5 سال دوره ي دانشياري ، در ‏سال 1339 به عنوان (با رتبه ي 10) استادي پاره‎ ‎وقت دانشگاه تهران ارتقاء يافت و متصدي كرسي ‏جغرافياي انساني شد. در مهرماه 1347‏‎ ‎خدمت تمام وقت دانشگاه را پذيرفت و از سال 1348 در سمت استاد ‏و مدير گروه آموزشي‎ ‎جغرافيا در دانشگاه انجام وظيفه كرد. [ گزارش گفتگو ، مركز بين المللي گفت وگوي‎ ‎تمدن ها ، سال اول ، شماره ي 12 ، نيمه ي اول مهر 1380 ، ص 18 ـ اثرآفرينان‏‎ ( ‎زندگينامه ي نام آوران ‏فرهنگي ايران ) ، ج 5 ، زيرنظر دكتر عبدالحسين نوايي ،‏‎ ‎تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي ، ص 81‏‎ ]

تحصيلات رسمی و حرفه ای

گنجي پس از به پايان رساندن تحصيلات متوسطه در زادگاه خود يعني بيرجند‎ ‎در مهرماه 1309 خورشيدي به ‏تهران آمد تا حقوق بخواند. ولي در تهران متوجه شدكه‎ ‎بيشتر استادان مدرسه‌ي عالي حقوق آن زمان، ‏فرانسوي هستند و چون زبان فرانسوي‎ ‎نمي‌دانست به دارالمعلمين عالي رفت كه نخستين بنياد آموزش عالي آن ‏زمان بود‎. ‎دارالمعلمين عالي، كه در 1307 بنيان‌گذاري شده بود، دو گروه "فلسفه و ادبيات" و‎ "‎تاريخ و ‏جغرافيا" داشت. گنجي در رشته‌ي تاريخ و جغرافيا نام‌‌نويسي كرد و پس از سه‎ ‎سال در 1312 ليسانس آن ‏رشته را دريافت كرد. از آن جا كه گنجي در كنكور اعزام به‎ ‎خارج در بخش معلمي تاريخ و جغرافيا مقام اول ‏را به دست آورده بود، در 25 شهريور‏‎ 1312 ‎همراه با حدود 90 نفر ديگر كه 20 نفر از آنان از ‏دانش‌آموختگان دانشسراي عالي‎ ‎بودند، به فرانسه فرستاده شد. چون در دبيرستان شوكتي بيرجند تا اندازه‌اي با ‏زبان‎ ‎انگليسي آشنا شده بود، او را با 12 نفر ديگر از دانشجويان كه به زبان انگليسي‎ ‎آشنايي داشتند، پس از ‏چند روز ماندن در پاريس به لندن فرستادند. در آن روزها معمول‎ ‎بود كه دانشجويان فرستاده شده به انگلستان ‏را براي يكسال به زندگي در يك خانواده‌ي‎ ‎انگليسي وا مي‌داشتند تا زبان و آداب انگليسي را فراگيرند. اما چون ‏گنجي زبان‎ ‎انگليسي را به اندازه‌ي نياز مي‌دانست، او را بي‌درنگ پس از ورود به انگلستان به‎ ‎دانشگاه ‏ويكتوريا درمنچستر معرفي كردند كه در آن زمان يكي از پنج دانشگاه معتبر پس‎ ‎از آكسفورد و كمبريج به ‏شمار مي‌آمد. در سال دوم ماندن درانگلستان بود كه پس از يك‎ ‎‏‌سال مطالعه و بررسي رشته‌هاي گوناگون، ‏تصميم خود را گرفت كه در زمينه‌ي جغرافيا‎ ‎كار كند و از آن زمان تاريخ براي او در درجه‌ي دوم اهميت ‏قرارگرفت. او در آن سال در‎ ‎گروه تخصصي جغرافيا در دانشگاه منچستر نام‌نويسي كرد و پس از چهارسال ‏توانست ليسانس‎ ‎تخصصي و ممتاز درجغرافيا‎ (B.A.Honurs) ‎را به دست آورد كه برابر كارشناسي‌ارشد به‎ ‎شمار مي‌آيد. او دليل گرايش خود را به جغرافيا و به ويژه هواشناسي، دو رويداد‎ ‎خشكسالي و سيلي مي‌داند كه ‏در روزگار كودكي و نوجواني در زادگاهش رخ داد و باعث‎ ‎آسيب زيادي به روستاييان شده بود. همچنين، در ‏روزگاري كه در خارج تحصيل مي‌كرد،‎ ‎بحث‌هاي داغي پيرامون نظريه‌ي تكامل در جريان بود و از آن جا كه ‏بارها شنيده بود كه‎ ‎پاسخ جانداران به دگرگوني آب و هوا، نقش مهمي در تكامل جاندران دارد، به ‏موضوع‌‌هاي‎ ‎مربوط به آب و هوا و محيط بسيار گرايش پيدا كرده بود. گنجي در مهرماه 1317 به ايران‎ ‎بازگشت و با عنوان دبير(امروزه در رتبه‌بندي علمي دانشگاهي به آن مربي مي‌گويند) در‎ ‎دانشكده‌ي ادبيات و ‏دانشسراي عالي به تدريس جغرافيا پرداخت. دوره‌ي خدمت دبيري او‎ 14 ‎سال به طول انجاميد و چون با ‏مقررات آن روز هرگز نمي‌توانست بدون درجه‌ي دكترا،‎ ‎استاد دانشگاه شود، با استفاده از فرصت مطالعاتي ‏در شهريور 1331 به آمريكا رفت. او‎ ‎پس از دوسال تحصيل در دانشگاه كلارك(در شهر ورستر ايالت ‏ماساچوست) كه از مراكز‎ ‎بسيار معتبر آموزش و پژوهش جغرافيا بود، درجه‌ي دكترا در جغرافيا را به دست ‏آورد

مراکزی که‎ ‎فرد از بانيان آن به شمار می آيد‎ ‎

از جمله خدمات علمي دكتر گنجي مي‎ ‎توان به تشكيل « انجمن جغرافي دانان ايران » و بنيان گذاري سازمان ‏هواشناسي كشور‎ ‎اشاره نمود. وي در مهرماه 1354 به موجب ابلاغ وزير علوم و آموزش عالي مأموريت ‏يافت‎ ‎كه مقدمات تهيه و تشكيل دانشگاهي را در بيرجند فراهم سازد و در تيرماه 1355 ، مؤسسه‏‎ ‎ي آموزش ‏عالي اميرشوكت الملك علم بيرجند را بنياد نهاد‎.‎

ساير فعاليتها و برنامه های روزمره‎ ‎

دکتر گنجی در‎ ‎کنار تدریس و تحقیق در بیساری از موسسات دولتی و خصوصی که با امور در زمینه های‎ ‎جغرافیایی ارتباط داشته اند در مراحل برنامه ریزی و همچنین در دوران های اجرایی‎ ‎مشارکت داشته است‎.

 جوائز‎ ‎و نشانها‎‎

دكتر گنجي ، در سال 1354 به عنوان استاد ممتاز دانشگاه تهران‎ ‎انتخاب شد. وي در بيست و نهمين كنگره ي ‏اتحاديه ي بين المللي جغرافيايي در كره‎ ‎جنوبي در سال 2000 ميلادي به عنوان يكي از 15 جغرافيدان ‏برجسته ي جهان شناخته شد و‎ ‎سازمان هواشناسي جهاني ، جايزه ي علمي سال 2001 خود را به وي اعطا ‏كرد. ایشان‎ ‎همچنین دارای نشان درجه سه در خدمات دولتی را دریافت کرده است.دکتر گنجی از اوایل‎ ‎انقلاب ‏تا هم اکنون بالغ بر 63 لوح تقدیر از مراکز آثار و مفاخر علمی ،چهره های‏‎ ‎ماندگار ،انجمن های علمی ‏جغرافیایی و دانشگاهها دریافت کرده است.

استادان و مربیان‎ ‎

‎مربیان و استادان‎ ‎دكتر گنجی در طی دوران تحصيل عبارت بودند از : میرزا احمد نراقی، شيخ ‏احمد سلیمانی‎ ‎نراقی، کلنل علینقی وزیری مفیدالملك، سیدرضی حسین (ناظم هندی)، عباس اقبال‏‎ ‎آشتیانی، ‏ماژور مسعودخان كيهان، بدیع‌الزمان فروزانفر، سیدمحمدکاظم عصار، دكتر‎ صادق رضازاده شفق، ‏عبدالحسین شیبانی وحیدالملک، دكتر عیسی صدیق ، دكتر اسدالله‎ ‎بیژن و‎ ... .

 هم‌دوره‌ای‌ها و همکاران‎ ‎‎

آقایان احمد مستوفی، احمد سعادت عداله فریار ، لطفعلی صورتگر، حسین‌علی سلطان‎زاده پسیان، احمد بهفروز ،بهادر ‏عامری (دندانپزشک)، جواد بیرجندی، حسام‌الدین‎ ‎ضیائیان، علیقلی حکیم‌نژاد (صاحب کارخانه آبسال)، محمد‌تقی سیاه‌پوش و ابراهیم صفوی‎ ‎از هم‌دوره‌ای‌های دکتر گنجی بشمار می‌روند‎.‎

 همفکران فرد‎ ‎‎

علاوه بر عباس سحاب كه بنيانگذار اولين موسسه كارتوگرافي بازرگاني ايران‎ (‎موسسه جغرافيايي و ‏كارتوگرافي سحاب) است، مهندس عباس جعفري و سعيد بختياري از‎ ‎دوستداران نقشه و فعالان در انتشار ‏مجموعه هاي اطلس و نقشه هاي جغرافيايي ، پروز‎ ‎مجتهد زاده ،جواد صفی نژاد ،مصطفی ارمنی ، محمد ‏تقی رهنمائی ، ابراهیم مقیمی ،دره‎ ‎میر حیدر ،حسن کامران ،محمد سلیمانی ،حسین شکوفائی و فرج الله ‏محمودی از همفکری‎ ‎نزدیکی با دكتر محمد حسن گنجي دارند.

 مشاغل و سمتهای مورد تصدی

‎دكتر گنجي در كنار فعاليت‎ ‎خود در دانشگاه تهران ، از مهرماه 1335 تا ‏مهرماه 1347 رياست اداره كل هواشناسي‎ ‎ايران را نيز عهده دار بود. در اين مدت ، وي نماينده ثابت دولت ‏ايران د0ر سازمان‎ ‎هواشناسي جهاني، به مدت 5 سال رياست هواشناسي منطقه آسيا( به مدت 5 سال) و ‏عضويت‎ ‎كميته اجرايي سازمان مزبور را برعهده داشت. دكتر گنجي از ارديبهشت ماه 1342 تا‏‎ ‎مهرماه ‏‏1347 معاونت پارلماني وزارت راه و در زمان رياست دانشگاهيِ پروفسور رضا ، از‎ ‎سال 1347 به مدت ‏يك سال پست معاونت اداري و مالي دانشگاه تهران را عهده دار شد‎. ‎آنگاه پس از چندي مشاور دانشگاه گرديد ‏و سپس از خردادماه 1353 عهده دار رياست‏‎ ‎دانشكده ادبيات و علوم انساني گرديد و تا پايان خدمت 37 ساله ‏ي دانشگاهي خود در اين‎ ‎سمت باقي بود. وي در اول بهمن ماه 1354 به افتخار بازنشستگي نائل آمدو از ‏مهرماه‎ 1354 ‎تا پايان سال 1357 رياست مؤسسه ي آموزش عالي امير شوكت الملك علم بيرجند را‏‎ ‎برعهده ‏داشت. وي از سال 1368 تا 1372 مشاور رئيس سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح‎ ( ‎سازمان جغرافياي ‏سابق ) بود. و از سال 1373 نيز با سمت مشاور دانشكده علوم زمين‏‎ ‎دانشگاه شهيدبهشتي در طراحي و ‏اجراي برنامه ها مشاركت داشته است. همچنين از سال‎ 1365 ‎عضويت بخش جغرافيايي سازمان مطالعه و ‏تدوين كتب دانشگاهي ( سمت ) را دارا بوده‎ ‎و با بيشتر دانشگاه هاي تهران مخصوصاً دانشگاه تربيت مدرس ‏در دوره هاي دكتراي‎ ‎جغرافيا تدريس همكاري داشته است. وي همچنين عضويت كميته رهبري اطلس اقليمي ‏ايران را‎ ‎در سازمان هواشناسي برعهده داشته است. از دیگر مشغل وی می توان به موارد زیر اشاره‎ ‎کرد: 1- ‏عضو مادام العمر انجمن جغرافيائي انگلستان 2- عضو سابق انجمن سلطنتي مردم‎ ‎شناسي انگلستان و ايرلند ‏‏3- عضو شوراي عالي آمار 4- عضو هيئت تحريريه دائره المعارف‎ ‎بريتانيا 5- عضو افتخاري انجمن ‏آمريكائي پيشرفت علوم 6- عضو شوراي عالي مردم شناسي‎ 7- ‎عضو انجمن جغرافيائي كشورهاي آسيا و ‏افريقا 8- عضو كميته ملي آبشناسي ( يونسكو‎) 9- ‎عضو هيئت مميزه دانشگاه تهران 10- عضو كميسيون ‏بورسهاي دانشگاهي 11- عضو كميسيون‎ ‎همكاري فرهنگي ايران و فرانسه ( دانشگاهي) 12- عضو كميته ‏جغرافيائي فرهنگستان ايران‎ 13- ‎عضو شوراي عالي جغرافيائي وابسته به سازمان جغرافيائي كشور 14- ‏عضو كميته‎ ‎برنامه ريزي وزارت آموزش و پرورش 15- عضو هيئت امناي مدرسه عالي بازرگاني رشت ‏‏16‏‎- ‎عضو هيئت امناي مدرسه عالي علوم اراك 17- عضو هيئت امناي مدرسه عالي فني تهران 18‏‎- ‎عضو ‏اتحاديه انحمن هاي علمي 19- رئيس اولين كنگره جغرافيدانان ايران 1352 20- عضو‎ ‎شوراي دانشگاه ‏تهران 21- اولين رئيس انجمن جغرافيدانان ايران 1353 تا‏‎ 1357‎

 شاگردان

‎بيشتر اساتيد‎ ‎جغرافياي كنوني دانشگاههاي ايران يا مستقيماً در زمره شاگردان دكتر محمدحسن ‏گنجي‎ ‎بوده اند و يا بطور غير مستقيم از شخصيت علمي و تاليفات وي بهره برده اند. از جمله‎ ‎شاگردان وي ‏دكتر فاطمه بهفروز استاد گروه جغرافياي دانشگاه تهران مي باشد.دكتر‎ ‎پيروز مجتهدزاده كه در دوره‌ي ‏كارشناسي شاگرد دكتر گنجي بوده است، درباره‌ي استاد‎ ‎خود چنين گفته است:" با همه‌ي استادانم رابطه‌اي ‏نزديك و منطقي داشتم، به ويژه با‎ ‎دكتر گنجي كه رابطه‌مان به شكل رابطه پدر و فرزندي در روابط اجتماعي ‏و نيز در محيط‎ ‎دانشگاه بود. صرف نظر از پدر و مادر كه نقش انكارناپذيري در شخصيت من داشته‌اند، سه‎ ‎نفر ديگر هم تاثير ژرفي بر زندگي من ايجاد كرده‌اند. نخستين آن‌ها دكتر گنجي است كه‎ ‎نگاه اساسي‌ام را به ‏علم و زندگي مديون او هستم. در دوران دانشجويي‌ام به همه‎ ‎استادانم احترام مي‌گذاشتم ولي دكتر گنجي به ‏راستي با بقيه تفاوت داشت. او كسي بود‎ ‎كه مي‌توانست همه گونه پرسش را در مباحث جغرافيايي و به ويژه ‏هواشناسي پاسخ دهد. با‎ ‎وجود اين، هيچ ادعايي نداشت و احترام عميق من به او به سبب همين بي‌ادعايي است‎. ‎هميشه سعي مي‌كرد در حال آموختن باشد. من همواره در برابر پرسش‌هاي علمي و فرهنگي و‎ ‎اجتماعي ‏مختلفي كه برايم پيش مي‌آمد نزد او مي‌رفتم. گنجي شخصيتي استثنايي و‎ ‎ارزشمند است و من شخصيتي در ‏شأن و پايه او نديده‌ام. در واقع آموختن من از دكتر‎ ‎گنجي فقط به دوره‌‌هاي خاص دانشگاهي مانند ليسانس و ‏فوق ليسانس و حتي دكترا محدود‎ ‎نبود. من هنوز هم از او مي‌آموزم‎." ‎

چگونگي عرضه آثار‎ ‎

دكتر گنجي سفرهاي علمي متعددي به‎ ‎كشورهاي اسكاتلند ، پرتقال ، دانمارك ، سوئد ، فنلاند ، پاكستان ، ‏هندوستان ، ژاپن‎ ‎، اندونزي ، مالزي ، سنگاپور ، هنگ كنگ ، لبنان ، اطريش ، آلمان ، هلند ، بلژيك ،‎ ‎اسپانيا ‏، فرانسه ، نروژ ، شوروي ( مسكو ، كيو ، ايروان و باكو ) ، استراليا ،‎ ‎كانادا ، كشورهاي متحده آمريكا و ‏كليه ي شيخ نشين هاي خليج فارس نمود. وي عضو مادام‎ ‎العمر انجمن جغرافيايي انگلستان ، عضو سابق ‏انجمن سلطنتي مردم شناسي انگلستان و‎ ‎ايرلند ، عضو شوراي عالي آمار ، عضو هيئت تحريريه ي دايره ‏المعارف بريتانيا ، عضو‎ ‎افتخاري انجمن آمريكايي پيشرفت علوم ، عضو شوراي عالي مردم شناسي ، عضو ‏انجمن‎ ‎جغرافيايي كشورهاي آسيا و آفريقا ، عضو كميته ي ملي آبشناسي يونسكو ، عضو هيئت‎ ‎مميزه ي ‏دانشگاه تهران ، عضو شوراي دانشگاه تهران ، عضو كميسيون همكاري فرهنگي‎ ‎دانشگاهي ايران و فرانسه ، ‏عضو كميته ي جغرافيايي فرهنگستان ايران ، عضو شوراي عالي‎ ‎جغرافيايي وابسته به سازمان جغرافيايي ‏كشور ، عضو كميته ي برنامه ريزي وزارت آموزش‎ ‎و پرورش ، عضو هيئت امناي مدرسه ي عالي ‏بازرگاني رشت ، عضو هيئت امناي مدرسه ي عالي‎ ‎علوم اراك ، عضو هيئت امناي مدرسه ي عالي فني ، ‏عضو اتحاديه ي انجمن هاي علمي ،‎ ‎رئيس اولين كنگره ي جغرافي دانان ايران (1352) ، اولين رئيس انجمن ‏جغرافي دانان‎ ‎ايران (1353-1362) ، عضو سازمان مطالعه و تدوين كتب دانشگاهي (سمت) ، عضو ‏محققين‎ ‎مركز دايره المعارف بزرگ اسلامي و عضو كميته ي رهبري طرح اطلس اقليمي ايران مي‎ ‎باشد. ‏دكتر گنجي در كنگره ي بين المللي جغرافيايي ( آمستردام - 1938 ، واشنگتن‏‎ - 1952‎‏ ، دهلي نو - 1968 و ‏مونترال كانادا - 1972 ) ، سمينار جغرافيايي كشورهاي‎ ‎آسيايي و آفريقايي ( عليكره ي هندوستان - 1956 ) ‏، كميسيون حل اختلاف آب هيرمند بين‎ ‎ايران و افغانستان ( واشنگتن - 1956 ) ، كميته ي اجرايي طرح ‏مناطق خشك يونسكو‎ ( ‎كانبراي استراليا - 1956 ) ، كميته ي منطقه اي سازمان هواپيمايي كشوري بين المللي‎ ‎‎( ‎رم - 1959 ) ، كميته ي هواشناسي سازمان پيمان مركزي ( آنكارا - 1959 ، 1960 ، 1961‏‎ ‎و 1963 ، ‏لندن - 1960 ) ، اجلاسيه ي هواشناسي منطقه ي آسيا ( رنگون بيرماني - 1959‏‎ ‎، بانكوك - 1962 ، تهران ‏‏- 1966 و توكيو - 1970 ) ، كميسيون اقليم شناسي سازمان‎ ‎هواشناسي جهاني ( لندن - 1960 و استكهلم - ‏‏1965 ) ، كنگره ي سازمان هواشناسي جهاني‎ ( ‎ژنو - 1963 ، 1967 و 1971 ) ، اجلاسيه ي كميته ي ‏اجرايي سازمان هواشناسي جهاني‎ ( ‎ژنو - 1965 ، 1966 ، 1968 ، 1969 و 1971 ) ، كميته ي ارتباطات ‏سازمان عمران منطقه‎ ‎اي ( اسلام آباد - 1966 ) ، دومين كنگره ي سازمان ملل درباره ي يكنواخت ساختن ‏اسامي‎ ( ‎لندن - 1972 ) ، كنفرانس يونسكو درباره ي آموزش جغرافيا در آسياي شرقي و‎ ‎اقيانوسيه ( سنگاپور ‏‏- 1972 ) ، دومين اجلاسيه ي گروه كارشناسان هواشناسي جهاني‎ ‎درباره ي كاربرد اقليم شناسي در مسائل ‏محيطي ( ژنو - 1972 ) ، دومين كميته ي فني‎ ‎اندازه گيري آلودگي هوا ( هلسينكي - 1973 ) ، كنفرانس ‏يونسكو درباره ي آموزش‎ ‎جغرافيا در آسياي جنوبي ( دهلي نو - 1974 ) ، هشتمين اجلاسيه ي گروه ‏كارشناسان‎ ‎جغرافياي سازمان ملل ( نيويورك - 1975 ) ، سمپوزيوم هواشناسي در رابطه با آمايش‎ ‎زمين ‏دراشويل ( كاروليناي شمالي - 1975 ) ، بيست و سومين كنگره ي بين المللي‎ ‎جغرافيا ( مسكو - 1976 ) ، ‏سومين كنگره ي سازمان ملل براي يكنواخت كردن اعلام‎ ‎جغرافيايي ( آتن - 1356 ، مونترال - 1365 و ژنو ‏‏- 1370 ) ، سفر عتبات عاليات در‎ ‎گروه دانشگاه تهران ( 1356 ) ، سفر چين در گروه دانشگاه تهران ( ‏‏1357 ) ، يازدهمين‎ ‎اجلاسيه ي گروه كارشناسان ملل متحد ( ژنو - 1363 ) ، چهارمين اجلاسيه ي منطقه ‏اي‎ ‎براي همسان سازي نام هاي جغرافيايي ( تهران - 1369 ) ، سمينار مرزهاي ايران در مركز‎ ‎ژئوپلوتيك و ‏مرزهاي بين المللي دانشگاه لندن ( لندن - 1370 ) ، سمينار هويت ايران‎ ‎در پايان قرن بيستم در دانشگاه لندن ‏‏( لندن - 1377 ) شركت فعال داشته است. دكتر‎ ‎گنجي ، حدود 10 درس جديد و مختلف را به تدريج وارد ‏برنامه ي رشته جغرافيا نمود و‎ ‎همه را شخصاً به تناوب در سال هاي تحصيلي مختلف تدريس كرد. از آثار ‏ايشان مي توان‎ ‎به 1 جزوه درسي ، 16 اثر تأليفي ، 6 نقد كتاب ، 12 مقدمه كتاب ، 80مقاله علمي ،‎ ‎‎19‎سخنراني و 14 مقاله به زبان انگليسي اشاره نمود‏‎. ^[

مشاهیر رشته جغرافیا, بنیاد ایرانشناسی

ابو جعفر محمد بن محمد بن حسن طوسي ملقب به خواجه نصير طوسي يا خواجه نصيرالدين طوسي (توسي هم نوشته شده)، فيلسوف، متکلم، فقيه، دانشمند، رياضيدان و سياستمدار شيعه سده هفتم است.

از سنت هاي تاريخ پيوسته بوده است که هر گاه ملتي بر ملت ديگري غالب و پيروز شد فرهنگ او نيز بر فرهنگ امت مغلوب تاثير گذار بوده است متخصصين فن تاريخ نگاري همگي متفق هستند که تنها موردي که از اين قاعده مستثني شده است حمله مغول بوده است که نتيجه عکس شد و فرهنگ شيعه بر روي مغولان تاثير گذاشت و فرهنگ مغولان در درياي شيعه غرق شد و خواجه نصير يکي از تاثيرگذار ترين افراد در اين زمينه بوده ست.

ولادت

وي به تحصيل دانش علاقه زيادي داشت، از دوران جواني در علوم رياضي، نجوم و حکمت سرآمد بود و از دانشمندان تأثيرگذار شد.

سرزمين طوس ناحيه‌ اي از خراسان بزرگ است که خاستگاه دانشوراني بزرگ و تاريخ ساز بوده است. گفته مي شود زماني «شيخ وجيه الدين محمد بن حسن» که از بزرگان و دانشوران قم بوده و در روستاي «جهرود» از توابع قم زندگي مي کرد به همراه خانواده و به شوق زيارت امام هشتم شيعيان به مشهد عازم شد و پس از زيارت، در هنگام بازگشت به علت بيماري همسرش در يکي از محله ‌هاي شهر طوس مسکن گزيد. او پس از چندي به درخواست اهالي محل علاوه بر اقامه نماز جماعت در مسجد، به تدريس در مدرسه علميه مشغول شد. در صبحگاه يازدهم جمادي الاول سال 597 قمري درخشنده ‌ترين چهره حکمت و رياضي در قرن هفتم پا به عرصه وجود نهاد. پدر با تفأل به قرآن کريم نوزاد را که سومين فرزند بود «محمد» ناميد که بعدها کنيه ‌اش «ابوجعفر» شد و به القابي چون «نصرالدين»، «محقق طوسي»، «استاد البشر» و «خواجه» شهرت يافت.

تحصيلات

خواجه نصير الديـن ايام کودکى و جـوانى خود را در طوس گذراند، و دروس مقدماتى از قبيل خـواندن و نوشتـن، قرائت قرآن، قـواعد زبان عربـى و فارسى، معانى و بيان و مقدارى از علـوم منقـول از قبيل حديث و ... را نزد پدر روحانى خـود (محمد بـن حسـن طـوسى) فراگرفت در ايـن ايام خواجه نصير از مادرش در يادگيرى خـواندن قـرآن و متـون فارسـى استفاده مـى کـرد .خواجه بعد از طى دوره سطح عالى در نيشابـور و براي ادامه تحصيل به شهر رى و از آنجا به قم و بعد از مدتي راهى اصفهان شد، ليکـن در اصفهان استادى که بتـواند از او استفاده نمايد، نيافت بعد از انـدک مـدتـى به عراق مهاجـرت نمـود در عراق علـم فقه را فراگرفته و در سال 619 هـ ق، موفق به اخذ درجه اجتهاد و اجازه روايت از معين الـديـن گشت خـواجه در عراق در درس اصـول فقه علامه حلـى حـاضـر گشت، وى نيز متقـابلا در درس حکمت خواجه شرکت مى نمود ايـن سنت حسنه تاکنون در حـوزه ها باقى است و استاد و شاگرد به فراخـور معلـومات علمـى يکـديگر از هـم استفاده مـى کنند و نهايت تـواضع و فروتنـى را براى کسب علـم از خود نشان مى دهند.

خـواجه سپـس در موصل نجـوم و رياضـى را می آمـوزد به ايـن ترتيب خـواجه نصير دوران تحصيل خـود را پشت سر مـى گذارد و بعد از مـدتها دورى از وطـن و خـانـواده قصـد عزيمت به خـراسـان مـى کنـد.

اساتيد

اساتيدي که خواجه نصير الدين از محضرشان بهره مند گرديده است عبارتند از:

1 ـ از محضر دايى بزرگوارش (نور الديـن على بـن محمد شيعى) .

2 ـ از محضر رياضـى دان معروف آن زمان (محمد حاسب) کسب فيض نموده است.

3ـ آخريـن استادى که خواجه در طوس پيـش او تلمذ نمود (عبدالله بـن حمزه) دايى پدرش بوده است.

4 _ درس خارج فقه و حديث و رجال را در محضر امام سراج الدين کسب علم نمود.

5_ فريد الديـن داماد نيشابورى دانشمند بزرگ آن عصر بود که خـواجه در حضـور ايـن استـاد اشـارات ابـن سينا را آمـوخت.

6ـ کتاب قانـون ابـن سينا را از قطب الـديـن فرا گرفته و در نهايت از محضـر عارف نامـور شيخ عطار نيشابـورى بهره مند گرديد.

7ـ ابـو السادات اسعد بـن عبد القادر.

8 _ خـواجه نصير علـم فقه را از محضـر (معين الديـن سالم) فرا گرفته است.

9ـ در موصل از محضر (کمال الديـن موصلى) نجـوم و رياضـى را آموخت.

شاگردان

شاگردان بسياري از محضر خواجه کسب علم نموده اند که معروف ترين آنان را مي توان : علامه حلي و ابـن فـوطـى يکـى از شـاگـردان حنبلى مـذهب را نام برد.

تأليفات

آثار علمى و قلمـى فـراوانـى از خـواجه به يادگار مانـده که به برخى از آنها اشاره مى گردد.

1 ـ تجريد العقايـد

2 ـ شرح اشارت بـو علـى سينا

3 ـ قـواعد العقـايـد

4 ـ اخلاق ناصـرى

5 ـ آغاز و انجام

6 ـ تحـريـر مجسطـى

7 ـ تحرير اقليـدس

8 ـ تجـريـد المنطق

9 ـ اساس الاقتباس

10 ـ ذيج ايلخانـى

11 ـ آداب البحث

12 ـ آداب المتعلميـن

13 ـ روضه القلوب

14 ـ اثبات بقاء نفس

15 ـ تجريد الهندسه

16 ـ اثبات جوهر

17 ـ جامع الحساب

18 ـ اثبات عقل

19 ـ جام گيتى نما

20 ـ اثبات واجب الوجود

21 ـ الجبر و الاختيار

22 ـ استخراج تقويم

23 ـ خلافت نامه

24 ـ اختيارات نجوم

25 ـ رساله در کليات طب

26 ـ ايام و ليالى

27 ـ علم المثلث

28 ـ الاعتقادات

29 ـ شـرح اصـول کافـى

گفتار بزرگان

علامه حلـى از شاگردان بر جسته خـواجه که از بزرگتريـن علماى مذهب تشيع است در باره خصوصيات اخلاقى استادش مى گويد: خـواجه بزرگوار در علوم عقلى و نقلـى تصنيفات بسيار دارد و در علـوم اسلامـى بر طريقه مذهب شيعه کتابها نوشت او شريف تريـن دانشمندى بود که مـن در عمرم ديـدم.

(ابـن فـوطـى) يکـى از شـاگـردان حنبلى مـذهب خـواجه نصيـر در خصـوص اخلاق استـادش مـى نـويسد : خـواجه مردى فاضل و کريـم الاخلاق و نيکـو سيرت و فـروتـن بـود و هيچگاه از درخـواست کسـى دل تنگ نمى شد و حاجتمندى را رد نمى کرد و بـرخورد او با همه با خوش رويـى بـود.

(ابـن شاکر) يکى ديگر از مـورخان اهل بيت است که اخلاق خـواجه را چنين توصيف مى کند: خواجه بسيار نيکـو صـورت، خوش رو، کـريـم، سخـى، بـردبار، خـوش معاشـرت، زيـرک و با فـراست بـود و يکـى از سياستمـداران روزگار به شمار مـى رفت.

(جـرجـى زيـدان) دربـاره خـواجه چنيـن مـى نـويسـد : علـم و حکمت به دست اين ايرانـى در دورتـريـن نقطه هاى بلاد مغول رفت تـو گويى نور تابان بـود در تيره شامى.

برو کلمـن آلمانـى در کتاب تاريخ ادبيات راجع به قرن هفتـم مى نويسد : مشهورترين علما و مؤلفين ايـن عصر مطلقا و بدون شک نصير الديـن طوسى است.

در کتاب تحفه الاحباب محدث قمـى، صاحب مفـاتيح الجنـان، در مـورد خـواجه نصيـر مـى نـويسـد : نصير المله و الدين، سلطان الحکماء و المتکلميـن، فخر الشيعه و حجة الفـرقه النـاجيه استـاد البشـر و العقل الحـادى عشر.

خصوصيات اخلاقي

خـواجه را نمى تـوان يک دانشمند محصـور در قلـم و کتاب به شمار آورد او هرگز زندگى خـويـش را در مفاهيـم و واژه ها خلاصه نکرد آنجا که پاى اخلاق و انسانيت به ميان مـىآمد، او ارزشهاى الهى و اسلامى را بر همه چيز ترجيح مـى داد خواجه از زندان نفـس و خـود خـواهى رها گشته بـود زندانى که با علـم و دانـش نتـوان از آن بيرون آمد بلکه رهايـى از آن ايمان به خـداوند متعال و تقـوا و عمل صـالح لازم دارد بـا وجـود اينکه بيـش از هفت قـرن از عصـر خواجه مى گذرد ولى هنوز سخـن او، رفتار او و دانش او، زينت بخـش مجـالـس و محـافل اهل علـم و دانـش مـى بـاشـد.

فعاليت

چنـدى از فتح بغداد نگذشته بـود، که هلاکـو خـواجه را به ساختـن رصد خانه تشـويق کرد هلاکو کليه موقوفات را به خـواجه واگذار کرد تـا 110 آنها را به مصـرف رصـد خـانه بـرسـاند.

خـواجه به امر هلاکـو، مشاهير، حکما و منجمان را به مراغه احضار کرد رصـد خانه مراغه در سال 656 هـ. ق، آغاز و در سال 672 هـ. ق، به اتمام رسيد در ايـن رصد خانه از ابزار نجـومـى که از قلعه المـوت و بغداد آورده بـودنـد استفـاده گـرديـد خـواجه تـوانست کتابخانه عظيمـى در آنجا تأسيـس کنـد تعداد کتب آن را بالغ بـر چهار صـد هزار جلـد نـوشته انـد.

وفات

هيجـدهـم مـاه ذيحجه سـال 672 هـ ق، آسمـان بغداد رنگ ديگـرى داشت گـويى اتفاقى در شرف وقـوع است که آرامـش را از ايـن شهر بگيرد و مردم را در عزا بنشاند. خواجه نصير که با جمعي از شاگردان خود به بغداد رفته بود تا بقاياي كتابهاي تاراج رفته را جمع آوري و به مراغه ارسال دارد، اجل مهلتش نداد.

با رحلت خواجه بغداد يکپارچه غرق ماتـم شد و اشکها چون سيلاب از گونه ها جارى گرديد، با ارتحال خـواجه جهان تشيع بزرگتريـن حامى خويـش را در دستگاه حکومت از دست داد خواجه با احترام خاصى به سـوى آستان مقـدس امام کاظم (عليه السلام) تشييع و در جـوار آن امام همام به خاک سپرده شد.

منبع : سايت تبيان